Nieuwe openbaarheidswet moet overheid dwingen informatie actief vrij te geven

Er komt een ingrijpende verandering in de manier waarop de overheid met publieke informatie omgaat. Een Nota van Wijziging op de ontwerp-Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) is dinsdag bij De Nationale Assemblee ingediend. Het voorstel maakt openbaarheid tot uitgangspunt en verplicht overheidsinstanties om een groot aantal documenten uit eigen beweging openbaar te maken. Burgers en journalisten zouden daardoor voor veel informatie niet langer eerst bij de overheid hoeven aan te kloppen. Opvallend is dat Ebu Jones (NDP) en Asis Gajadien (VHP) elkaar

hebben gevonden. Aanvankelijk hadden zij elk een initiatiefwet ingediend. Uiteindelijk is besloten, mede op advies van maatschappelijke organisaties, dat de beide initiatiefnemers om de tafel gaan zitten en tot een amendement te komen. Dat is ook gebeurd. Rossellie Cotino (NDP), die commissie van rapporteurs is, heeft zich hiervoor ook sterk gemaakt. 

Het wetsvoorstel, waarnaar al vooral door de Surinaamse Vereniging van Journalisten geruime tijd wordt uitgekeken, gaat aanzienlijk verder dan alleen het regelen van verzoeken om overheidsinformatie. In de memorie van toelichting wordt nadrukkelijk gesteld dat wordt gekozen voor een nieuw uitgangspunt: openbaarheid is de regel en geheimhouding de uitzondering. Volgens de indieners sluit de bestaande regelgeving niet meer aan bij de eisen van een moderne democratische rechtsstaat en de digitalisering van de overheid.

In artikel 4 wordt vastgelegd dat eenieder recht heeft op toegang tot overheidsinformatie. Een verzoeker hoeft daarbij geen belang aan te tonen en hoeft evenmin uit te leggen waarom de informatie wordt gevraagd. Verzoeken moeten bovendien zonder onderscheid naar nationaliteit, woonplaats, beroep, politieke overtuiging of maatschappelijke positie worden behandeld. Het ontwerp bepaalt verder dat bij twijfel het belang van openbaarheid prevaleert.

Zelf openbaar maken

Een van de belangrijkste veranderingen is de actieve openbaarmakingsplicht. Bestuursorganen moeten uit eigen beweging informatie publiceren die betrekking heeft op voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid, van algemeen maatschappelijk belang is of noodzakelijk is voor publieke controle op het bestuur.

De lijst van stukken die in beginsel openbaar moeten worden gemaakt is omvangrijk. Daaronder vallen onder meer begrotingen, jaarrekeningen, accountants- en auditrapporten, subsidies, aanbestedingsstukken, gunningsbesluiten, contracten en contractwijzigingen, concessies, publiek-private samenwerkingsovereenkomsten, staatsgaranties, buitenlandse en multilaterale leningen, externe adviezen, onderzoeksrapporten en impactanalyses. Ook informatie over staatsdeelnemingen, dividenden en milieu-, klimaat-, water- en luchtkwaliteit valt onder de actieve informatieplicht.

Dat kan grote gevolgen hebben voor de journalistiek en voor de publieke controle op de besteding van staatsmiddelen. Veel informatie waarvoor media, maatschappelijke organisaties en burgers nu afzonderlijk bij ministeries en andere overheidsinstanties moeten aankloppen, zou bij uitvoering van deze wet standaard beschikbaar moeten komen.

Binnen veertien dagen antwoord
Ook de procedure voor het zelf opvragen van informatie wordt aangescherpt. Een verzoek kan schriftelijk, elektronisch, mondeling of via een digitaal loket worden ingediend. Het bestuursorgaan moet de ontvangst binnen vijf werkdagen bevestigen en moet in beginsel binnen veertien dagen na ontvangst een besluit nemen. De termijn kan eenmaal met maximaal veertien dagen worden verlengd wanneer de omvang of ingewikkeldheid van het verzoek dat noodzakelijk maakt. Bij een spoedeisend verzoek van groot maatschappelijk belang moet zo mogelijk binnen vijf werkdagen worden beslist.

Ook een omvangrijk informatieverzoek mag volgens het voorstel niet zonder meer worden geweigerd. Het bestuursorgaan moet in zo'n geval in overleg treden met de verzoeker en kan met diens instemming het verzoek afbakenen of gefaseerd behandelen. Van belang is verder dat wanneer slechts een deel van een document onder een uitzonderingsgrond valt, niet automatisch het hele document geheim mag blijven. Alleen het beschermde gedeelte wordt dan afgeschermd; de rest moet worden vrijgegeven. Voor weigering moet bovendien worden bekeken of anonimisering of verwijdering van beschermde gegevens een oplossing biedt.

Onafhankelijke Commissie Open Overheid
Het voorstel voorziet ook in de instelling van een Commissie Open Overheid Suriname. Deze krijgt rechtspersoonlijkheid en moet onafhankelijk van regering en bestuur functioneren. De commissie krijgt onder andere tot taak toezicht te houden op naleving van de wet, klachten te onderzoeken, te bemiddelen, advies te geven en de kwaliteit van de informatiehuishouding te bevorderen.

De commissie krijgt daarbij stevige bevoegdheden. Zij kan documenten en inlichtingen vorderen, ook wanneer die vertrouwelijk zijn, personen horen, bestuursorganen bezoeken en hun informatiehuishouding inspecteren. Ook kan zij bindende aanwijzingen en herstelmaatregelen opleggen en uiteindelijk een last onder dwangsom opleggen.

De vijf leden van de commissie worden door de president benoemd, maar op voordracht van DNA. Voor die voordracht is ten minste een tweederdemeerderheid van het wettelijk aantal assembleeleden nodig. De selectieprocedure moet openbaar zijn en kandidaten moeten worden beoordeeld op deskundigheid, onafhankelijkheid, integriteit en maatschappelijke geschiktheid.

Bezwaar en rechter
Ook de rechtsbescherming wordt uitgebreid. Tegen een besluit of tegen het uitblijven daarvan kan binnen dertig dagen bezwaar worden gemaakt. Daarnaast kan een verzoeker bij de Commissie Open Overheid klagen over onder meer weigering, gedeeltelijke openbaarmaking of het niet tijdig nemen van een besluit. Na de bezwaarprocedure of een bindend oordeel van de commissie staat beroep bij de bevoegde rechter open. Bij spoed kan de rechter zelfs een voorlopige voorziening treffen en gehele of gedeeltelijke openbaarmaking bevelen.

Opvallend is dat bij een weigering de bewijslast bij het bestuursorgaan ligt. De overheid zal moeten aantonen welke uitzonderingsgrond geldt, welke concrete schade openbaarmaking zou veroorzaken, waarom het publieke belang niet zwaarder weegt en waarom gedeeltelijke openbaarmaking niet mogelijk is.

Ook sancties mogelijk
De wet krijgt bovendien tanden. Bij overtredingen kan de Commissie Open Overheid een hersteltermijn stellen, een bindende aanwijzing geven of een last onder dwangsom opleggen. Bij ernstige of herhaalde overtredingen kan ook een bestuurlijke boete volgen.

Het opzettelijk vernietigen, vervalsen, manipuleren of verbergen van documenten met het doel openbaarmaking of toezicht te verhinderen wordt expliciet verboden. Een dergelijke overtreding moet aan het Openbaar Ministerie worden gemeld en kan leiden tot disciplinaire, civielrechtelijke of strafrechtelijke maatregelen. Ambtenaren of werknemers die te goeder trouw een overtreding van de wet melden, worden tegen benadeling beschermd.

Nationaal digitaal portaal
Centraal in het nieuwe stelsel komt een Nationaal Digitaal Open Overheid Portaal te staan. Overheidsinstanties moeten de informatie die actief openbaar behoort te zijn via dit portaal publiceren. Het moet kosteloos, permanent beschikbaar, doorzoekbaar en zoveel mogelijk machineleesbaar zijn.

De invoering gebeurt gefaseerd. Binnen zes maanden na inwerkingtreding moet ieder bestuursorgaan een openbaarheidscoördinator hebben. Binnen twaalf maanden moet er een openbaarheids- en informatiebeheerplan zijn. Het Open Overheid Portaal moet binnen achttien maanden operationeel zijn en binnen 24 maanden moet volledig worden voldaan aan de verplichtingen voor actieve openbaarmaking.

De memorie van toelichting maakt duidelijk hoe fundamenteel de beoogde omslag is. Volgens de indieners moet binnen de overheid een cultuurverandering plaatsvinden: niet langer moet de vraag centraal staan welke informatie geheim kan worden gehouden, maar welke informatie openbaar behoort te zijn.

Als dit voorstel wordt aangenomen én daadwerkelijk wordt uitgevoerd, verandert daarmee niet alleen de wijze waarop burgers informatie bij de overheid kunnen krijgen. De overheid krijgt zelf de wettelijke verantwoordelijkheid om zichtbaar te maken hoe besluiten tot stand komen, waaraan publiek geld wordt besteed en welke afspraken namens de Staat worden gemaakt.