Van Lavieren: boskap vergroot risico op ziekten die van dier op mens overspringen

Grootschalige ontbossing kan volgens Els van Lavieren van Wildlife & People Suriname (WPS) de kans vergroten dat ziekteverwekkers van wilde dieren overspringen op vee en mensen. Wanneer regenwoud wordt gekapt en versnipperd, komen dieren en mensen dichter bij elkaar dan onder natuurlijke omstandigheden. Daarmee verdwijnt volgens haar niet alleen leefgebied, maar wordt ook een natuurlijke bescherming tegen de verspreiding van ziekten aangetast.

Van Lavieren, directeur Wildlife Crime & Conservation bij WPS, sprak tijdens de informatiesessie “Stop de grootschalige ontbossing van het Surinaamse regenwoud” bij University Guesthouse. De bijeenkomst was georganiseerd door het collectief van Surinaamse milieu- en natuurorganisaties, de Groene NGO’s, en Milieuwetenschappen.

Zij vroeg aandacht voor twee gevolgen van bosverlies die volgens haar onvoldoende worden besproken: de risico’s voor de gezondheid van mens en dier en het lijden van individuele wilde dieren tijdens en na ontbossing.

Regenwoud als biologisch schild Bij de betekenis van het Amazonewoud wordt vaak gesproken

over koolstofopslag. Van Lavieren benadrukte daarnaast de beschermende functie van een intact ecosysteem. “Ons regenwoud is eigenlijk een biologisch schild”, zei zij. In regenwouden leven talrijke virussen en bacteriën in samenhang met hun natuurlijke gastheren. Het kappen en versnipperen van primair bos verandert die verhoudingen. Wilde dieren verliezen hun leefgebied en kunnen vaker in contact komen met boerderijen, huisdieren en mensen.

Dat kan leiden tot een zogenoemde zoönotische spillover: het moment waarop een ziekteverwekker van dier op mens overspringt. Volgens Van Lavieren moet dat risico worden meegenomen bij besluiten over grootschalige landbouw en andere activiteiten waarvoor regenwoud moet verdwijnen. Zij verwees naar de uitbraak van het Nipah-virus in Maleisië eind jaren negentig. Daarbij speelden contacten tussen vleerhonden, varkens en mensen een rol. In de toelichting die WPS verstrekte, wordt het verlies van leefgebied door ontbossing en bosbranden in de regio genoemd als een factor die zulke contacten kan bevorderen.

Ook

risico’s voor Suriname Van Lavieren noemde verschillende ziekten om duidelijk te maken hoe veranderingen in het landschap de overdracht tussen wilde dieren, gehouden dieren en mensen kunnen beïnvloeden.Een voorbeeld is rabiës, oftewel hondsdolheid. Volgens haar kunnen vampiervleermuizen die hun leefgebied verliezen uitwijken naar veeweiden. Contact met vee kan vervolgens gezondheidsrisico’s veroorzaken, ook voor mensen. Daarnaast wees zij op Venezolaanse paardenencefalitis, waarbij muggen een rol spelen in de overdracht van het virus tussen dieren en mensen. Veranderingen langs gekapte bosranden kunnen volgens haar omstandigheden creëren die dergelijke overdracht bevorderen.

Ook brucellose en leptospirose kwamen aan bod. Zij beschreef hoe contact tussen wilde dieren, vee en erfhonden en blootstelling aan besmet water of modder routes voor verspreiding kunnen vormen. Haar boodschap is dat de gevolgen van boskap verder reiken dan het terrein dat wordt ontgonnen. Veranderingen in leefgebieden kunnen ook de gezondheid van omliggende gemeenschappen en hun dieren raken.

Besmetting kan ook

teruggaan naar wilde dieren De overdracht werkt volgens Van Lavieren ook in de andere richting. Gehouden dieren kunnen ziekteverwekkers overbrengen op wilde dieren. Dat wordt spillback genoemd. Zij wees op risico’s van ziekten zoals brucellose en tuberculose bij contact tussen vee en wilde zoogdieren. Ook loslopende kippen kunnen volgens haar ziekteverwekkers introduceren bij wilde vogels.

WPS noemt in dit verband onder meer vogelgriep en de ziekte van Newcastle. Meer contact tussen pluimvee en bosvogels kan daardoor ook gevolgen hebben voor de natuur.

Van Lavieren pleitte ervoor bosbescherming nadrukkelijk te verbinden aan volksgezondheid. Het behoud van primair regenwoud vormt volgens haar een belangrijke en relatief goedkope barrière tegen omstandigheden waarin nieuwe ziekte-uitbraken kunnen ontstaan.

Dieren kunnen niet zomaar naar ander bos Naast ziekteoverdracht ging Van Lavieren uitgebreid in op dierenwelzijn. Biodiversiteitsverlies gaat over het verdwijnen van soorten, maar laat volgens haar niet volledig zien wat individuele dieren bij ontbossing ondergaan. Zij

vertelde over twee jaar veldonderzoek naar slingerapen bij de Voltzberg in het Centraal Suriname Natuurreservaat. Met camera’s hoog in de bomen en geluidsopnames werd het leven in de boomtoppen vastgelegd.

De analyse van honderden uren beeld en geluid liet volgens haar zien hoe complex het bos is. Dieren gebruiken vaste routes, hebben territoria en maken deel uit van sociale groepen. Het regenwoud bestaat daarmee uit veel meer dan afzonderlijke bomen. Wanneer bomen worden geveld, kunnen dieren worden verpletterd of zwaar gewond raken. Nesten en schuilplaatsen verdwijnen, jongen kunnen achterblijven en groepen kunnen uiteenvallen. Het lawaai en de trillingen veroorzaken bovendien stress. Als gekapte vegetatie vervolgens wordt verbrand, lopen achtergebleven dieren ook gevaar door vuur en rook.

Vluchten biedt geen zekerheid Volgens Van Lavieren is het een misverstand dat dieren die de kap overleven eenvoudig naar een ander stuk bos kunnen verhuizen. Het omliggende bos is doorgaans al bezet. Dieren die

daarheen vluchten, kunnen terechtkomen in territoria van andere groepen of soortgenoten. Dat kan leiden tot concurrentie om voedsel en ruimte, agressie en sterfte.

Voor slingerapen, in Suriname bekend als kwata, en brulapen, de babun, zijn aaneengesloten boomkronen belangrijk. Het doorbreken van die verbindingen beperkt hun bewegingsmogelijkheden. Ara’s en papegaaien verliezen bij het kappen van oude holle bomen mogelijke nestplaatsen. Kleine dieren, waaronder kikkers, reptielen en kleine zoogdieren, kunnen bovendien niet altijd snel genoeg ontsnappen.

Ook het bos dat blijft staan verandert. Nieuwe bosranden kunnen warmer en droger worden. Wegen openen gebieden voor jagers en stropers, terwijl landbouwactiviteiten blootstelling aan pesticiden kunnen veroorzaken.

Dierenwelzijn opnemen in milieueffectenstudies Van Lavieren wil dat milieueffectenstudies expliciet onderzoeken wat voorgenomen ontbossing betekent voor individuele dieren. Daarbij moeten volgens haar concrete vragen worden beantwoord: hoeveel dieren kunnen worden gedood of verwond, welke soorten kunnen niet zelfstandig uitwijken en wat gebeurt er met groepen die uiteenvallen?

Ook

de gevolgen voor dieren in aangrenzend bos en de gezamenlijke effecten van wegen, jacht, pesticiden en versnippering moeten worden beoordeeld. Daarnaast moeten alternatieve locaties buiten primair regenwoud worden onderzocht. Volgens Van Lavieren vraagt een verantwoorde afweging om meer dan cijfers over aantallen soorten. Ook het lijden van de dieren die hun leefgebied verliezen, moet zichtbaar worden gemaakt.