De slangenkuil van macht

Het kloppend hart van falende instituties

Macht. We willen het allemaal een beetje hebben. De één meer dan de ander. Macht om beslissingen te nemen. Macht over mensen. Macht over geld. Macht om te bepalen wie erbij hoort en wie niet. Maar wat doet macht eigenlijk met een mens? Kijk eens om je heen. Niet alleen naar de politiek. Kijk naar de overheid. Naar bedrijven. Naar organisaties. Naar bepaalde families. Misschien zelfs naar je eigen werkplek. Een directeur neemt een verkeerde beslissing. Iedereen

aan tafel weet het. Maar niemand zegt iets. Waarom niet? Omdat hij de directeur is.

Een minister zegt iets waarvan zijn eigen mensen weten dat het niet klopt. Toch wordt er geknikt. Een manager functioneert niet, maar iedereen blijft hem vertellen hoe geweldig het gaat. Een medewerker stelt kritische vragen en wordt plotseling als lastig gezien. Langzaam ontstaat er iets vreemds. Mensen gaan niet meer zeggen wat ze denken. Ze gaan zeggen wat de persoon met macht graag wil horen. En daar begint het probleem. Want een organisatie gaat meestal niet kapot omdat niemand ziet dat het fout gaat. Vaak zien genoeg mensen het. Een organisatie gaat kapot omdat degenen die het zien besluiten te zwijgen.

Waarom? Voor hun baan. Voor hun positie. Voor een volgende benoeming. Voor een contract. Omdat ze bij de groep willen blijven horen. Of gewoon omdat zwijgen gemakkelijker is. Zo ontstaat de slangenkuil van macht. En vergis

je niet. Die kuil bestaat niet alleen in de politiek. Hij bestaat ook in het bedrijfsleven, in organisaties en in bepaalde families.

Daar heet macht misschien anders. Aandeelhouderschap. Directie. Management. Geld. Status. Of simpelweg de positie die iemand binnen een groep inneemt. Maar het mechanisme blijft hetzelfde. Wie dicht bij de macht staat, krijgt invloed. Wie kritiek levert, loopt het risico buiten de groep te vallen.

Op een gegeven moment wordt loyaliteit belangrijker dan deskundigheid. Gehoorzaamheid belangrijker dan integriteit. En dan gaat het mis. 

Het bijzondere is dat we achteraf vaak precies kunnen aanwijzen waar het fout ging. Dan verschijnen rapporten. Onderzoeken. Commissies. Accountants. Advocaten. Iedereen analyseert wat er is gebeurd. Maar de belangrijkste vraag wordt zelden gesteld: Wie wist dat het fout ging en durfde zijn mond niet open te doen?

Want instituties bestaan niet uit gebouwen, wetten, statuten en organogrammen. Instituties bestaan uit mensen. Mensen maken de keuze om mee te doen. Mensen

maken de keuze om weg te kijken. Mensen maken de keuze om te zwijgen. Maar voordat ik naar anderen wijs, moet ik ook naar mezelf kijken. Ben ik altijd anders geweest? Heb ik altijd gesproken wanneer ik vond dat iets niet klopte? Heb ik altijd voldoende geluisterd naar iemand die mij tegensprak? Heb ik nooit gekozen voor de gemakkelijkste weg?

Ik denk dat iedereen die macht heeft of heeft gehad, zichzelf die vragen moet durven stellen. Ook ik? Want macht is niet alleen het probleem van de ander. De echte vraag is: wat doet macht met mij wanneer ik haar krijg? Mensen kunnen ook besluiten: tot hier en niet verder. Daar begint integriteit. Niet wanneer het gemakkelijk is om het juiste te doen. Maar juist wanneer het iets kost. Je kunt een functie verliezen. Je kunt een opdracht verliezen. Je kunt buiten de groep worden gezet. Mensen kunnen over je praten. De macht kan proberen je klein te krijgen.

Maar één ding kunnen ze alleen van je afpakken als je het zelf weggeeft: je geweten. En daarom: een rein geweten is niet kapot te krijgen.

Ismaël Kalaykhan