Wie alleen naar SRD 16 miljard kijkt, leest de begroting verkeerd

Ik begrijp een mogelijke onrust welke kan ontstaan naar aanleiding van de Nota van Wijziging op de Staatsbegroting 2026. Wie alleen naar de kopcijfers kijkt, schrikt: de uitgaven stijgen naar SRD 77,477 miljard, de ontvangsten naar SRD 64,614 miljard en het tekort komt uit op SRD 12,863 miljard, ofwel 5,1% van het BBP. Dat zijn geen kleine cijfers en het zou onverstandig zijn die te bagatelliseren. Toch vind ik een publieke discussie alleen aan de hand hiervan, te oppervlakkig. Een grotere begroting

is niet automatisch een ontspoorde begroting. De vraag die een financieel deskundige moet stellen, is niet alleen hoeveel de begroting stijgt, maar vooral waardoor zij stijgt.

Als ik de Nota technisch lees, zie ik allereerst dat een fors deel van de begrotingsdruk wordt veroorzaakt door reeds bestaande verplichtingen. Alleen al bij Financiën en Planning staan voor 2026 rente, aflossingen en leningskosten samen op ongeveer SRD 15,524 miljard. Dat is meer dan het geraamde tekort zelf. Dat ene gegeven verandert het hele debat. Wie dus beweert dat de begrotingstoename enkel het gevolg is van
nieuwe politieke uitgaven, leest de cijfers onvolledig. Een belangrijk deel van de stijging is in werkelijkheid het zichtbaar maken van oude lasten die nu expliciet en realistischer in de begroting zijn opgenomen.

Daarmee kom ik op mijn eerste conclusie: deze begroting is zwaarder, maar ook eerlijker. Een overheid kan schuldendienst cosmetisch laag ramen om op papier een mooier tekort te presenteren, maar daar wordt de economie niet gezonder van. Ik zie het daarom niet als zwakte dat rente en aflossingen nu zwaar zichtbaar zijn; ik zie het als een correctie op de neiging om begrotingen te rooskleurig voor te stellen.

Ten tweede is niet elke extra uitgave consumptieve verspilling. In de begroting zitten grote posten voor sociale bescherming, gezondheidszorg, energiecompensatie en pensioengerelateerde verplichtingen. Dat zijn uitgaven waar men kritisch naar móét kijken, maar ze kunnen niet eerlijk worden afgedaan als politiek gemakzuchtige bestedingen. In een samenleving waar koopkracht onder druk staat, waar zorgfinanciering krap is en waar kwetsbare huishoudens steun nodig hebben, vervullen zulke posten ook een stabiliserende functie. Juist daarom moet de discussie gaan over doelmatigheid en beheersing, niet over simplistische verontwaardiging over het totaalbedrag.

Mijn derde observatie is dat de regering zich tegelijk positioneert voor een nieuwe economische fase. De post van SRD 3,393 miljard ten behoeve van Staatsolie en de gelijktijdige dividendraming van hetzelfde bedrag maken duidelijk dat olie en gas al doorwerken in de begrotingsarchitectuur. Hier moet men wel nuchter blijven. Deze post verdient nadere toelichting en mag niet als gegarandeerde vrije kasstroom worden verkocht. Maar het is even onjuist om haar automatisch te behandelen als gewone consumptieve uitgave. Wie een economie voorbereidt op toekomstige olie-inkomsten, moet ook institutioneel en financieel voorsorteren.

Betekent dit dat kritiek ongegrond is? Nee. Het tekort van 5,1% van het BBP blijft hoog. De schuldpositie blijft ernstig. En een hogere BBP-raming geeft geen vrijbrief voor indiscipline. Maar precies daarom moet kritiek technisch zuiver zijn. De juiste vragen zijn: welk deel van de extra uitgaven is schuldendienst, welk deel sociaal vangnet, welk deel zorg, welk deel investering en welk deel nieuw beleid? Welke posten zijn eenmalig en welke zijn structureel? En hoe hard zijn de geraamde inkomsten werkelijk?

Als economen dit dossier serieus willen beoordelen, zullen zij zich daarom niet moeten beperken tot de headline van “SRD 16 miljard meer”. Zij zal per uitgavencategorie moeten aantonen waar sprake is van ontsporing, waar van noodzakelijke correctie en waar van verdedigbare investering. Mijn persoonlijke oordeel is dat deze Nota van Wijziging geen vrijspraak verdient, maar evenmin de karikatuur van een losgeslagen uitgavenbegroting. 

Ik zie eerder een overgangsbegroting: zwaar belast door schuldendienst, sociaal gedwongen tot demping, en tegelijk zoekend naar positionering voor de olie-economie. De echte toets ligt nu niet meer in de slogan, maar in de uitvoering: dekking, controle, prioritering en meetbaar resultaat. Mijn kernoordeel is dat ik in deze Nota van Wijziging geen document dat boven kritiek verheven is zie, maar wel een begroting die realistischer is dan sensatiekoppen doen vermoeden. Wie haar wil weerleggen, zal dat per post en technisch moeten doen.