Brazilië op scherp; Lula of Bolsonaro

De Braziliaanse president Luiz Inacio Lula da Silva (links) en presidentskandidaat Flavio Bolsonaro. (Foto: Reuters) Vandaag op 4 oktober gaan de Brazilianen naar de stembus voor een verkiezing die veel verder gaat dan de vraag wie de komende vier jaar president wordt. Lula verdedigt zijn nalatenschap en de democratische instituties; Flávio Bolsonaro wil de politieke erfenis van zijn vader voortzetten. De race is ongewoon spannend — en de tweede ronde lijkt vrijwel onvermijdelijk.

Brazilië staat aan de vooravond van een van zijn belangrijkste verkiezingen in jaren. Vandaag kiezen Brazilianen een nieuwe president, maar ook een nieuw Congres. De verkiezingen komen op een moment waarop het land diep gepolariseerd is, de economie gemengde signalen laat zien en de rechtsstaat opnieuw centraal staat in het politieke debat.

Aan de ene kant staat president Luiz Inácio Lula da Silva, de 80-jarige leider van de linkse Arbeiderspartij (PT), die opgaat voor een vierde, niet-aaneengesloten termijn. Aan de andere kant staat senator Flávio Bolsonaro, de oudste zoon van voormalig president Jair Bolsonaro en de kandidaat van de rechtse Liberale Partij.

De twee vertegenwoordigen niet alleen verschillende politieke programma's, maar ook twee concurrerende interpretaties van Brazilië's recente geschiedenis.

Lula presenteert de verkiezing als een keuze voor democratie, sociale vooruitgang en Braziliaanse soevereiniteit. Flávio Bolsonaro zegt juist dat het land moet breken met wat hij en zijn achterban zien als een politiek systeem dat corrupt, elitair en te zwak tegenover criminaliteit is.

De laatste campagnebijeenkomsten zaterdag maakten die tegenstelling nog eens duidelijk. Lula trok in São Paulo tienduizenden tot volgens zijn campagne circa 150.000 sympathisanten en sprak over een keuze tussen democratie en wat hij omschreef als barbarij. Flávio Bolsonaro trok met een motorcampagne door Rio de Janeiro en sprak zelfverzekerd over een mogelijke overwinning in de eerste ronde. 

Maar de peilingen wijzen voorlopig op iets anders: een tweede ronde.

Een verkiezing in twee bedrijven
De eerste ronde vindt plaats op zondag 4 oktober. Als geen van de kandidaten meer dan de helft van de geldige stemmen behaalt, gaan de twee kandidaten met de meeste stemmen door naar de tweede ronde op 25 oktober. 

Dat scenario wordt algemeen als het waarschijnlijkste beschouwd.

De laatste peilingen geven Lula een voorsprong in de eerste ronde, maar geen die groot genoeg is om een tweede ronde te vermijden. Een recente Datafolha-peiling geeft Lula 45 procent van de geldige stemmen tegenover 40 procent voor Flávio Bolsonaro. In een gesimuleerde tweede ronde is het verschil veel kleiner: 48 tegen 45 procent, binnen de foutmarge. Bovendien zegt een aanzienlijk deel van de kiezers nog te kunnen veranderen van voorkeur. 

Ook andere recente peilingen laten hetzelfde patroon zien: Lula staat er iets beter voor in de eerste ronde, maar een confrontatie tussen Lula en Flávio in de tweede ronde begint vrijwel opnieuw. Dat maakt de verkiezing moeilijk voorspelbaar.

Lula: de verdediger van zijn erfenis
Voor Lula draait deze verkiezing in belangrijke mate om zijn politieke nalatenschap. Hij was al president van 2003 tot 2010 en keerde in 2023 terug naar het Planalto-paleis, nadat hij in 2022 Jair Bolsonaro nipt had verslagen. Zijn politieke carrière is daarmee bijna synoniem geworden met de moderne geschiedenis van de Braziliaanse linkerzijde.

Lula wijst op dalende armoede, lage werkloosheid en economische groei tijdens zijn huidige ambtstermijn. Volgens analyses is de extreme armoede tussen 2022 en 2024 fors afgenomen en is de werkloosheid naar historische dieptepunten gedaald. 

Maar het economische verhaal is niet onverdeeld positief. Voor veel Brazilianen blijft de dagelijkse betaalbaarheid een probleem. Een recente Quaest-enquête liet zien dat een aanzienlijk deel van de bevolking vindt dat het inkomen niet genoeg is gestegen om de hogere kosten van levensonderhoud te compenseren. Inflatie, overheidsschuld en het hoge begrotingstekort blijven bovendien politieke kwetsbaarheden voor Lula. 

Dat verklaart een van de moeilijkheden voor zijn campagne: de macro-economische cijfers zijn redelijk, maar veel kiezers voelen dat niet noodzakelijk in hun portemonnee.

Lula probeert daar een tweede boodschap tegenover te plaatsen: Brazilië moet zelf zijn koers bepalen en zich niet laten dicteren door Washington.

Flávio Bolsonaro: de zoon die de

beweging moet redden
Flávio Bolsonaro is 45 en heeft een politieke opdracht die groter is dan zijn eigen kandidatuur. Zijn vader, Jair Bolsonaro, is veroordeeld wegens zijn rol in de poging om de verkiezingsnederlaag van 2022 ongedaan te maken. Daarmee is de voormalige president het centrale symbool geworden van de strijd tussen Bolsonaro's politieke beweging en de Braziliaanse rechterlijke macht.

Flávio heeft zich nadrukkelijk als erfgenaam van die beweging gepresenteerd. Hij verdedigt zijn vader, spreekt over politieke vervolging en heeft beloofd hard op te treden tegen criminaliteit. Daarmee probeert hij een belangrijk zwak punt van Lula uit te buiten: veiligheid.

In een recente Quaest-enquête noemde 31 procent van de respondenten geweld hun grootste zorg. Corruptie volgde met 20 procent en de economie met 19 procent. 

Flávio doet het op juist die onderwerpen relatief goed. Kiezers beoordelen hem gunstiger dan Lula als het gaat om criminaliteitsbestrijding, corruptie en inflatie. Lula heeft daarentegen een duidelijker voordeel op thema's als armoedebestrijding, ongelijkheid, gezondheidszorg en buitenlandse politiek. 

Zijn campagne probeert daarmee een eenvoudig contrast neer te zetten: Lula staat voor de gevestigde orde; Bolsonaro staat voor verandering.

Maar ook Flávio draagt politieke bagage mee
De campagne van Flávio is niet zonder problemen verlopen. Een omvangrijk onderzoek rond de gevallen bankier Daniel Vorcaro heeft politici, zakenmensen en instellingen uit verschillende delen van het politieke spectrum geraakt. Ook Flávio Bolsonaro kwam in beeld. Hij wordt onderzocht in verband met financiële contacten rond een documentaire over zijn vader, Dark Horse. 

De affaire raakt bovendien aan de Braziliaanse rechterlijke macht. Onder anderen Alexandre de Moraes, de invloedrijke rechter van het Hooggerechtshof die een prominente rol speelde in de zaken tegen Bolsonaro, is onderwerp geworden van politieke aanvallen en vragen rond zijn contacten.

Voor Flávio is dat politiek bruikbaar: hij kan het verhaal vertellen dat zijn familie door dezelfde instituties wordt vervolgd die volgens zijn achterban zelf niet schoon zijn.

Maar voor Lula geldt hetzelfde probleem in spiegelbeeld. Ook mensen uit zijn politieke omgeving hebben contacten gehad met Vorcaro. Daardoor is het schandaal moeilijk te reduceren tot een eenvoudig verhaal van links tegen rechts. 

De schaduw van Jair Bolsonaro
Misschien nergens is de verkiezing zo ongewoon als in de manier waarop een kandidaat die zelf niet meedoet toch overal aanwezig is. Jair Bolsonaro is nog altijd het centrale symbool van rechts Brazilië.

Flávio voert campagne met zijn vader als politieke martelaar. Tijdens recente campagneactiviteiten was de voormalige president nadrukkelijk zichtbaar in de beeldvorming van zijn zoon. Tegelijkertijd blijft Bolsonaro's veroordeling een fundamentele test voor de Braziliaanse democratie.

Voor Lula en zijn aanhangers bewijst de veroordeling dat de instellingen uiteindelijk bestand zijn gebleken tegen een poging om een verkiezingsnederlaag ongedaan te maken. Voor Bolsonaro's achterban is de zaak juist bewijs dat het rechtssysteem politiek is geworden.

Een overwinning van Flávio zou daarom onmiddellijk de vraag oproepen wat er met zijn vader gebeurt en in hoeverre een nieuwe regering bereid zou zijn diens juridische positie te veranderen.

Trump als derde speler
En dan is er nog een politieke figuur die niet op het stembiljet staat: Donald Trump. De relatie met de Verenigde Staten is tijdens de campagne steeds belangrijker geworden. Trump heeft de zaak tegen Jair Bolsonaro scherp bekritiseerd en Washington heeft druk uitgeoefend op Brazilië. Tegelijkertijd heeft Lula zich nadrukkelijk verzet tegen wat hij beschouwt als Amerikaanse inmenging in Braziliaanse aangelegenheden. 

De kwestie kreeg de afgelopen dagen een nieuwe lading. De Braziliaanse regering onderzoekt beschuldigingen van buitenlandse beïnvloeding, terwijl er berichten zijn verschenen over Amerikaanse financiële steun aan organisaties en initiatieven die zich tegen de Braziliaanse regering en rechterlijke macht keren. De Braziliaanse procureur-generaal heeft gewaarschuwd dat buitenlandse inmenging in de democratische instituties niet kan worden getolereerd. 

Ook de tijdelijke opschorting van bepaalde Amerikaanse consulaire diensten in Brazilië heeft politieke reacties veroorzaakt. De campagne van Lula heeft het Braziliaanse kiestribunaal gevraagd die ontwikkelingen mee te nemen in een onderzoek naar mogelijke buitenlandse beïnvloeding. 

Dat maakt de verkiezing groter dan een binnenlandse machtsstrijd.

Een overwinning van Lula zou waarschijnlijk betekenen dat Brazilië zijn relatief onafhankelijke koers tegenover Washington voortzet. Een overwinning van Flávio zou de relatie met de regering-Trump vermoedelijk veel nauwer maken.

Een strijd die verder gaat dan Lula versus Bolsonaro
Toch zou het een vergissing zijn om de verkiezing uitsluitend als een herhaling van 2022 te zien.

Brazilië is veranderd.

De Bolsonaro-familie heeft nog altijd een grote en loyale achterban, maar Jair Bolsonaro zelf is niet langer de kandidaat. Lula is acht jaar ouder dan bij zijn eerste terugkeer naar het presidentschap en moet kiezers ervan overtuigen dat zijn regering nog steeds de beste bescherming biedt tegen armoede en ongelijkheid.

Tegelijkertijd is de Braziliaanse politiek verder versplinterd. Er doen meerdere kandidaten mee en de presidentsverkiezing vindt plaats naast belangrijke verkiezingen voor het Congres en de deelstaten. Daardoor kan de machtsverhouding in Brasília na 4 oktober minstens zo belangrijk worden als de naam van de president. 

De verkiezing gaat uiteindelijk over drie grote vragen.
- Kan Lula de economische en sociale vooruitgang van zijn derde termijn omzetten in genoeg enthousiasme om een vierde termijn te winnen?

- Kan Flávio Bolsonaro de onvrede over criminaliteit, corruptie en de kosten van levensonderhoud vertalen in een nieuwe rechtse machtsbasis?

En misschien de belangrijkste vraag:
- Kan Brazilië uit zijn politieke polarisatie komen zonder opnieuw een directe confrontatie tussen regering, oppositie en rechterlijke macht te krijgen?

De echte verkiezing begint mogelijk pas op 25 oktober
De kans dat Brazilië zondag al een president heeft, lijkt klein. De peilingen suggereren dat Lula als eerste eindigt, maar niet met een meerderheid. Flávio Bolsonaro volgt op korte afstand. In een tweede ronde is het verschil volgens recente metingen zo klein dat de verkiezing feitelijk opnieuw begint. 

Daarmee worden de kiezers die zondag voor andere kandidaten stemmen cruciaal. Ook de kiezers die Lula noch Flávio enthousiast steunen, kunnen uiteindelijk de doorslag geven.

Dat maakt 4 oktober minder een eindpunt dan een eerste selectie.

De grote strijd — tussen twee politieke families, twee economische visies en twee interpretaties van de Braziliaanse democratie — kan dan pas echt beginnen.

Brazilië kiest zondag een richting. Maar het is goed mogelijk dat het land pas op 25 oktober weet hoe scherp die afslag daadwerkelijk wordt.